Het ontwerp van vreemdelingdetentie
Jaarlijks worden in Nederland ongeveer 20.000 vluchtelingen opgesloten in detentie- en uitzetcentra, waar ruim 3800 plaatsen in cellen beschikbaar zijn. De gemiddelde verblijfsduur was in 2007 bijna drie maanden. Er zijn echter ook veel mensen die veel langer vastzitten, tot meer dan anderhalf jaar. Vaak heerst er, in tegenstelling tot bij bijvoorbeeld strafrechtelijk gedetineerden, grote onzekerheid over de duur dat men vast blijft zitten.
Bovendien zitten opgesloten vluchtelingen onder slechte omstandigheden vast. Er is nauwelijks toegang tot medische en juridische hulp. Door falende gezondheidszorg zijn de afgelopen jaren enkele mensen in detentie omgekomen; veel meer personen worden opgezadeld met een (sterk) verslechterde gezondheidstoestand of blijvende trauma's. Het tv-programma Nova wijdde in maart van het jaar 2008 een uitzending aan de slechte medische zorg aan vastzittende vluchtelingen.
Schokkend is ook de behandeling van vastzittende vluchtelingen door de bewaking. Deze bewaking wordt voor een deel gedaan door slecht opgeleide private bewakers van het bedrijf Group4Securicor. Zij staan bekend om hun agressieve en discriminerende houding. Er zijn veel onzinnige regels — niet op de grond zitten, vrouwen moeten verplicht een bh dragen enzovoort — die streng gehandhaafd worden; (vermeende) overtreding ervan leidt al snel tot plaatsing in een isoleercel.
Wanneer gedetineerde vluchtelingen niet snel of goed genoeg meewerken, bestaat de kans dat het Interne Bijstandsteam (IBT) in actie komt. Deze wisselende groep van daarvoor getrainde bewakers, die zichzelf als 'knokploeg' afficheert, treedt uiterst gewelddadig op, met bivakmutsen gemaskerd om herkenning te voorkomen. Over de behandeling van vluchtelingen in detentie- en uitzetcentra maakte wederom het tv-programma Nova een reportage, waarin ex-gedetineerden en bewakers, die in gewetensnood verkeren, aan het woord komen.
Ook andere aspecten, zoals de plaatsing met tot zes personen op een cel en de zeer beperkte recreatie- en bezoekmogelijkheden, maakt het verblijf tot een erg onaangename tijd. Over deze opsluiting zijn verhalen van ex-gedetineerden en bezoekers naar buiten gekomen, met name over Kamp Zeist en het Uitzetcentrum Rotterdam-Airport; twee gevangenissen die (deels) zijn ontworpen door EGM Architecten.
Vluchtelingenbeleid
Het opsluiten van mensen zonder geldige verblijfspapieren is niet het enige omstreden aspect van het totale Nederlandse vluchtelingenbeleid. In feite kan dit beleid voor het grootste deel gekenschetst worden door de begrippen uitsluiting, opsluiting en uitzetting.
In de eerste plaats wordt getracht te voorkomen dat vluchtelingen Nederland überhaupt weten te bereiken. Dit gebeurt niet alleen aan de grens, waar nog altijd controles plaatsvinden, met name gericht op mensen met een niet-blanke huidskleur.
Aan de Europese buitengrenzen is het Europese agentschap Frontex actief, dat met name met een cordon van schepen probeert vluchtelingen die onderweg zijn van Afrika naar Europa tegen te houden. En in landen waar vluchtelingen mogelijk vandaan komen, worden pogingen ondernomen om ze al voor vertrek tegen te houden.
Wie desondanks Nederland weet te bereiken, kan rekenen op een meestal erg onaangename behandeling. Vluchtverhalen worden vaak niet geloofd en veel asielverzoeken worden dan ook snel afgewezen door ambtenaren van de IND, die erop gericht zijn zo veel mogelijk mensen weer weg te sturen. In een zogenaamd grenshospitium, gevestigd op Schiphol, kunnen vluchtelingen direct opgesloten worden.
Vluchtelingen die zich zonder verblijfsvergunning in Nederland bevinden, zijn vogelvrij verklaard. Ze leven vaak onder moeilijke omstandigheden en hebben bijvoorbeeld te maken met uitbuiting door werkgevers die hen illegaal in dienst hebben. Steeds meer basale rechten worden aan hen ontzegd en ook die zaken waar zij nog wel recht op hebben, zoals noodzakelijke medische zorg, kunnen meestal alleen met veel moeite bereikt worden.
Wie illegaal in Nederland leeft, moet altijd op haar of zijn hoede zijn. Onverwachte politiecontroles of aanhoudingen voor kleine overtredingen als het fietsen zonder licht kunnen het gebrek aan een verblijfsvergunning aan het licht brengen. Via overdracht aan de vreemdelingenpolitie ligt dan opsluiting, zoals hierboven beschreven, in het verschiet.
Veel opgesloten vluchtelingen belanden na kortere of, meestal, langere tijd in vreemdelingendetentie wegens diverse redenen op straat, bijvoorbeeld omdat uitzetting niet mogelijk blijkt. Met de aanzegging om Nederland op zeer korte termijn te verlaten, verdwijnen de meeste van deze vrijgelatenen weer in de illegaliteit. Daar is het wachten op de volgende confrontatie met de politie, zodat een nieuwe periode in de gevangenis gestart kan worden.
Een deel van de vluchtelingen wordt daadwerkelijk uitgezet, onder begeleiding van de Koninklijke Marechaussee. Niet zelden gebeurt dit op een gewelddadige wijze, zeker wanneer mensen in paniek raken vanwege het lot dat hen te wachten staat. Bij aankomst in het (vermeende) land van herkomst keren de uitgezette vluchtelingen terug in de situatie waarvoor ze gevlucht zijn. Bovendien is hun positie binnen deze situatie vaak nog verder verslechterd.
Steeds harder en strenger
De huidige staatssecretaris, Nebahat Albayrak van de PvdA, kondigde kort na haar aantreden een zogenaamd 'generaal pardon' af voor een beperkte groep asielzoekers, die al lange tijd in Nederland verbleven. Voor deze maatregel was al jaren door veel organisaties en individuen gepleit, met name gedurende de vorige kabinetsperiode.
Staatssecretaris Albayrak heeft door het afkondigen van een 'generaal pardon' ten onrechte het imago dat zij humaner en rechtvaardiger met vluchtelingen omgaat dan haar voorganger, voormalig minister Rita Verdonk (destijds nog van de VVD).
In feite wordt de laatste tijd de ene na de andere maatregel aangekondigd om het Nederlandse vluchtelingenbeleid strenger en harder te maken. Zo worden de mogelijkheden om mensen op te sluiten steeds verder uitgebreid en worden mogelijkheden om (vernieuwde) asielverzoeken in te dienen juist beperkt.
Politiek
Er is geen enkele in het parlement vertegenwoordigde politieke partij die een fundamenteel ander vluchtelingenbeleid voorstaat. Alle partijen zijn voorstander van het buitensluiten, opsluiten en uitzetten van mensen. Het enige verschil ligt erin dat de meer linkse partijen hier en daar wat scherpe kantjes van het beleid, en de uitvoering daarvan, willen afhalen, en de meer rechtse partijen streven naar een nog veel harder beleid. Een van de voorstellen hierbij is het strafbaar stellen van illegaliteit, waardoor mensen zonder verblijfspapieren in een nog uitzichtlozere situatie terecht zouden komen.
Internationale kritiek
Het Nederlandse vluchtelingenbeleid kan rekenen op groeiende kritiek van erkende internationale organisaties. Meest recent sloot Amnesty International zich hierbij aan met een vernietigend rapport over de opsluiting van vluchtelingen en de omstandigheden waaronder dit plaatsvindt. Amnesty concludeert dat "onderdelen van het Nederlandse beleid en de uitvoering daarvan mensenrechtenschendingen inhouden."
Eerder werd Nederland al op de vingers getikt door een andere internationale mensenrechtenorganisatie, Human Rights Watch en verder ondermeer door de Raad van Europa en twee aan de Verenigde Naties gelieerde organisaties: het Hoge Commissariaat voor de Vluchtelingen (UNHCR) en de Commissie voor de Voorkoming van Marteling (CPT).
Nederland werd zelfs veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. In 2007 bepaalde deze hoge internationaal-juridische instantie dat het Nederlandse uitzettingsbeleid in het aan de orde zijnde geval in strijd was met in Europees verband afgesproken mensenrechten. Bovendien sprak het Hof uit dat vluchtelingen in Nederland geen eerlijk proces krijgen, omdat de hoogste instantie die over hun lot beslist, de Raad van State, stelselmatig bevooroordeeld is.
Binnen Nederland kreeg het vluchtelingenbeleid ondermeer kritiek van de Raad van Kerken.
Bezwaren
Over de omstandigheden waaronder vluchtelingen worden opgesloten is hierboven al veel geschreven. Het spreekt voor zich dat er onmiddellijk een eind moet komen aan deze mensonterende toestanden.
Er valt echter ook meer fundamentele kritiek te leveren op het vluchtelingenbeleid en de achterliggende ideeën.
Als je er goed over nadenkt is het uitermate vreemd dat lijnen (grenzen) op een landkaart, en de plek waar je geboren bent, bepalen waar je wel en niet mag zijn. Het zou veel logischer zijn wanneer iedereen het recht zou hebben zelf te bepalen waar zij of hij zich vestigt: vrijheid van beweging.
Niemand verruilt zonder reden zijn of haar eigen woonplek voor een onzeker bestaan in het buitenland. Vluchtelingen en migranten komen hierheen op zoek naar een leven zonder oorlog, hongersnood en onvrijheid, om een beter bestaan op te bouwen voor zichzelf en hun kinderen. Het is uitermate wrang dat juist zij dan in Nederland in de gevangenis terechtkomen, zonder middelen van bestaan op straat gezet worden en/of zonder pardon teruggestuurd naar het land van herkomst.
Veel valt ook te zeggen over de ongelijke verhoudingen in de wereld. Er zijn enorme verschillen in rijkdom en macht tussen mensen. In de westerse wereld is een disproportionele hoeveelheid van beiden geconcentreerd, waardoor wij in relatieve welvaart kunnen leven. Deze welvaart is echter wel gebaseerd op het feit dat andere mensen het veel minder hebben. Wij profiteren in ruime mate van de uitbuiting, onderdrukking en uitsluiting van een groot deel van de rest van de mensheid.
Het is niet verwonderlijk dat mensen vluchten naar landen waar ze relatief meer vrijheid en betere bestaansmogelijkheden hebben. Mensen deze mogelijkheden hier te ontzeggen, getuigt van egoïsme en hebzucht. Helaas zijn dat nu net kernwaarden van het alom bejubelde westerse kapitalisme, dat alles wat in de weg staat van het ongebreidelde winststreven zonder scrupules verwoest.
In de huidige op consumptie gerichte materialistische maatschappij is dit streven naar meer gekoppeld aan het angstvallig afschermen van het eigen bezit van iedereen die 'vreemd' is. Deze moderne vorm van xenofobie is gerelateerd aan het van oudsher bestaande racisme, maar verschilt erin dat huidskleur niet meer de enige bepalende factor is die de uitsluiting bepaalt; steeds bepalender wordt de plek waar iemand vandaan komt en de sociale status die iemand heeft.
De deportatie-industrie
Het meewerken aan het huidige vluchtelingenbeleid, en met name aan de bouw en het onderhoud van gevangenissen, is een groeiende bedrijfstak.
Ruim 130 bedrijven, maar mogelijk nog veel meer, hebben een graantje meegepikt van het opsluiten en uitzetten van andere mensen. In veel gevallen gaat het hierbij om een eenmalige activiteit. Andere ondernemingen, zoals EGM Architecten, duiken steeds weer op met voortdurende of nieuwe activiteiten.
